แมงกะพรุนต่อย (Jellyfish stings)

โดย ทบทวนบทความโดย ทีม Hello คุณหมอ

แมงกะพรุนต่อย เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยามที่เราเล่นน้ำหรือดำน้ำในทะเล แมงกะพรุนบางชนิดอาจแค่ทำให้ปวดและเกิดผื่นนูนแดง แต่บางชนิดก็อาจเป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตได้

คำจำกัดความ

แมงกะพรุนต่อยคืออะไร

แมงกะพรุน หรือ กะพรุน (Jellyfish) ถือกำเนิดขึ้นมาบนโลกกว่า 500 ล้านร้อยปี และแพร่กระจายอยู่ในทะเลทั่วโลก แมงกะพรุนมีอยู่มากมายหลายชนิด บางชนิดมีลักษณะเหมือนวุ้นใสก้อนกลมๆ เล็กๆ ขณะที่บางชนิดก็มีขนาดใหญ่ หลากสีสัน และมีรยางค์อยู่ใต้ลำตัว

อวัยวะส่วนที่ต่อยได้ของแมงกะพรุน ก็คือ รยางค์ หรือหนวด แมงกะพรุนจะต่อยเหยื่อของมันด้วยเข็มพิษที่หนวด และปล่อยพิษเพื่อทำให้เหยื่อเป็นอัมพาต ปกติแล้วแมงกะพรุนจะไม่จู่โจมมนุษย์ แต่บางคนอาจว่ายน้ำไปชนหรือโดนตัวมันเข้าจึงโดนต่อย หรือแค่เราเหยียบโดนแมงกะพรุนที่ตายแล้ว ก็สามารถโดนต่อยได้เช่นกัน

การถูกแมงกะพรุนต่อย (Jellyfish Stings) อาจจะเจ็บปวด แต่ส่วนใหญ่มักไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน โดยปกติแล้ว หากถูกแมงกะพรุนต่อย จะทำให้ปวด เกิดรอยนูนแดง คัน หรือเกิดอาการชา

แต่หากโดนแมงกะพรุนบางชนิดต่อย เช่น แมงกะพรุนกล่อง หรือที่เรียกว่าแมงกะพรุนสาหร่าย ก็อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้เช่นกัน โดยแมงกะพรุนชนิดนี้พบมากในออสเตรเลีย ฟิลิปปินส์ มหาสมุทธอินเดีย และมหาสมุทธแปซิฟิกตอนกลาง

พบได้บ่อยแค่ไหน

การถูกแมงกะพรุนต่อยเป็นปัญหาที่ผู้ว่ายน้ำ เล่นน้ำ หรือดำน้ำในทะเลสามารถพบได้บ่อย

แมงกะพรุนต่อยเป็นปัญหาที่ผู้เล่นน้ำ ว่ายน้ำ หรือดำน้ำในทะเลสามารถพบได้บ่อย สำหรับข้อมูลเพิ่มเติมโปรดสอบถามแพทย์

อาการ

อาการของการโดนแมงกะพรุนต่อย

อาการทั่วไปมีดังนี้

  • ปวดแสบปวดร้อน เจ็บแปล๊บ ปวดเหมือนโดนผึ้งหรือแมลงต่อย
  • มีรอยแดง น้ำตาล หรือรอยสีม่วงบนผิว ในบริเวณที่สัมผัสกับรยางค์หรือหนวดแมงกะพรุน ลักษณะเหมือน “รอยประทับ”
  • คัน
  • บวม
  • ปวดตุบๆ ที่บริเวณแขนหรือขา

อาการแมงกะพรุนต่อยที่รุนแรงนั้น สามารถส่งผลกระทบต่อระบบต่างๆ ในร่างกายได้ โดยอาการต่างๆ เหล่านี้อาจเกิดขึ้นในทันที หรือเกิดขึ้นหลังจากถูกต่อยไปแล้วหลายชั่วโมงก็ได้

สัญญาณและอาการของแมงกะพรุนต่อยที่รุนแรงมีดังนี้

ความรุนแรงของอาการขึ้นอยู่กับ

  • ชนิดและขนาดของแมงกะพรุน
  • อายุ ขนาดตัว และสุขภาพของคุณ หากเป็นเด็ก หรือผู้ที่สุขภาพไม่แข็งแรง อาการอาจรุนแรงได้
  • คุณโดนแมงกะพรุนต่อยมานานแค่ไหนแล้ว
  • ผิวของคุณได้รับผลกระทบไปมากเท่าไหร่

บางคนอาจมีอาการอื่นนอกเหนือจากที่กล่าวมาข้างต้น หากคุณมีข้อสงสัยใดๆ โปรดปรึกษาคุณหมอทันที

ควรไปพบหมอเมื่อไร

เนื่องจากร่างกายของแต่ละคนมีความแตกต่างกัน ฉะนั้นหากคุณมีอาการที่กล่าวมาข้างต้น หรือมีข้อสงสัยใดๆ ทางที่ดีควรปรึกษากับคุณหมอทันที เพื่อหาแนวทางในการรักษาที่ดีที่สุดสำหรับคุณ

สาเหตุ

สาเหตุของพิษแมงกะพรุน

แมงกะพรุนจะมีเหล็กในหรือเข็มพิษอยู่ที่บริเวณรยางค์หรือหนวด เข็มพิษแต่ละชิ้นจะมีกระเปาะเก็บน้ำพิษและมีท่อนำพิษปลายแหลมขดอยู่ แมงกะพรุนจะใช้พิษนี้เพื่อป้องกันตัวเองและสังหารเหยื่อ

เมื่อคุณสัมผัสถูกรยางค์ของแมงกะพรุน เข็มพิษจะถูกขับออกมา ท่อนำพิษจะแทงเข้าไปในผิวแล้วปล่อยพิษทันที ซึ่งพิษที่ปล่อยออกมาสามารถส่งผลกระทบกับบริเวณที่สัมผัส หรือแม้แต่ในกระแสเลือด

เช่นเดียวกับแมงกะพรุนที่ถูกพัดมาเกยตื้น หากโดนสัมผัสก็จะปล่อยพิษทันทีเช่นกัน

ปัจจัยเสี่ยง

ปัจจัยเสี่ยงของแมงกะพรุนต่อย

ปัจจัยเสี่ยงมีดังนี้

  • ว่ายน้ำในช่วงเวลาที่มีแมงกะพรุนออกมามาก
  • ว่ายน้ำหรือดำน้ำในบริเวณที่มีแมงกะพรุนโดยไม่สวมชุดป้องกัน
  • เล่นหรืออาบแดดในบริเวณมีแมงกะพรุนเกยตื้น
  • ว่ายน้ำในบริเวณที่ขึ้นชื่อว่าแมงกะพรุนชุก

การวินิจฉัยโรคและการรักษาโรค

ข้อมูลในที่นี้ไม่มีเจตนาให้ใช้ทดแทนคำแนะนำทางการแพทย์ ควรปรึกษากับแพทย์ทุกครั้งเพื่อรับทราบข้อมูลเพิ่มเติม

การวินิจฉัยอาการแมงกะพรุนต่อย

โดยปกติแล้ว คุณไม่จำเป็นต้องไปพบคุณหมอหลังโดนแมงกะพรุนต่อย แต่หากไปพบคุณหมอ คุณหมอจะวินิจฉัยอาการบาดเจ็บของคุณได้ด้วยการสังเกต

บางครั้งการรักษาก็ขึ้นอยู่กับชนิดของแมงกะพรุน ดังนั้นคุณอาจจำเป็นต้องเก็บตัวอย่างของแมงกะพรุนมาด้วย

การรักษาอาการแมงกะพรุนต่อย

การรักษาอาการแมงกะพรุนต่อย มีทั้งการปฐมพยาบาลเบื้องต้นและการรักษาทางการแพทย์ ขึ้นอยู่กับชนิดของแมงกะพรุน ระดับความรุนแรง และปฏิกิริยาของคุณ

การปฐมพยาบาลเบื้องต้น

อาการแมงกะพรุนต่อยส่วนใหญ่สามารถรักษาได้ดังนี้

  • ล้างบริเวณที่ถูกต่อยด้วยน้ำส้มสายชู
  • ใช้วัสดุแข็งๆ เช่น ไม้ กระดาษ แหนบ ค่อยๆ เขี่ยหรือดึงรยางค์ออก
  • แช่ผิวบริเวณที่ถูกต่อยในน้ำร้อนประมาณ 43-45 องศาเซียลเซียส หรืออาบน้ำร้อน 20 ถึง 45 นาที หากไม่มีเทอร์โมมิเตอร์ ลองให้ผู้อื่นช่วยทดสอบอุณหภูมิด้วยการหยดน้ำลงที่แขนหรือข้อศอก หากรู้สึกร้อนแต่ไม่ลวกผิวแปลว่าน้ำร้อนใช้ได้ 

วิธีการที่ควรหลีกเลี่ยง

วิธีต่อไปนี้คือวิธีปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อถูกแมงกะพรุนต่อยที่ไม่มีประโยชน์ หรือยังไม่ได้รับการพิสูจน์ว่าได้ผลจริง

  • ขูดเอาเข็มพิษออก
  • ล้างแผลด้วยน้ำทะเล
  • ล้างแผลด้วยปัสสาวะ
  • ล้างแผลด้วยน้ำเปล่า
  • ทาแผลด้วยผงหมักเนื้อ
  • ทาแอลกอฮอล์ เอธานอล หรือแอมโมเนีย
  • ใช้ผ้าขนหนูถูแผล
  • ใช้ผ้าพันแผลกดลงบนบาดแผล

การรักษาทางการแพทย์

  • การรักษาพยาบาลฉุกเฉิน คนที่มีปฏิกิริยาต่ออาการแมงกะพรุนต่อยอย่างรุนแรง อาจต้องการการปฐมพยาบาลเบื้องต้นด้วยปฏิบัติการช่วยฟื้นคืนชีพ (CPR) หรือต้องใช้เซรุ่มต้านพิษ (antivenin medication) หากเป็นพิษของแมงกะพรุนกล่อง
  • การให้ยารับประทาน ผดผื่นหรือปฏิกิริยาอื่นๆ ของผิวหนังที่มาจากภาวะภูมิแพ้ (hypersensitivity) ที่ล่าช้า อาจรักษาได้ด้วยยาต้านฮิสตามีน (antihistamines) คอร์ติโคสเตียรอยด์ (corticosteroids) และอาจต้องรับประทานยาแก้ปวดร่วมด้วย
  • ล้างตา (Eye flushing) หากแมงกะพรุนต่อยตรงบริเวณดวงตาหรือใกล้ดวงตา จำเป็นต้องให้การรักษาเพื่อควบคุมอาการปวด และล้างตาให้สะอาดทันที และอาจต้องรีบไปพบจักษุแพทย์โดยเร็วที่สุด

การปรับเปลี่ยนไลฟ์สไตล์และการเยียวยาตนเอง

การปรับเปลี่ยนไลฟ์สไตล์หรือการเยียวยาตนเองแบบไหนที่จะช่วยรักษาอาการแมงกะพรุนต่อย

รูปแบบการใช้ชีวิตและการเยียวยาด้วยตนเองต่อไปนี้อาจช่วยรักษาอาการแมงกะพรุนต่อยของคุณได้:

  • ก่อนลงเล่นน้ำ หรือเดินเล่นที่ชายหาด คอยมองหาป้ายเตือนภัยแมงกะพรุนเสมอ
  • เวลาไปทะเลหรือชายหาด ควรพกน้ำส้มสายชูและแหนบติดกระเป๋าไปด้วย

หากคุณมีข้อสงสัยใดๆ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อทำความเข้าใจให้ดีขึ้น และทางออกที่ดีที่สุดสำหรับคุณ

Hello Health Group ไม่ได้ให้คำปรึกษาด้านการแพทย์ การวินิจฉัยโรค หรือการรักษาโรคแต่อย่างใด

Review Date: สิงหาคม 22, 2018 | Last Modified: สิงหาคม 28, 2019