สุขภาพจิต เรื่องใกล้ตัว ที่ไม่ควรมองข้าม

สุขภาพจิตเป็นส่วนหนึ่งของสุขภาพโดยรวม การจะมีสุขภาพร่างกายที่ดีและแข็งแรง จำเป็นต้องมีสุขภาพจิตที่ดีควบคู่กัน หากละเลยการดูแลสุขภาพจิตก็อาจส่งผลกระทบต่อปัจจัยด้านอื่น ๆ ทั้งปัจจัยส่วนบุคคลอย่างสุขภาพกาย ตลอดไปจนถึงปัจจัยภายนอกอย่างการทำงานหรือการอยู่ร่วมในสังคมกับผู้อื่น ดังนั้น การดูแลสุขภาพจิตให้ดีและมั่นคงจึงเป็นสิ่งสำคัญเพื่อการใช้ชีวิตที่มีความสุข

ปัญหาสุขภาพจิตที่พบได้บ่อย

ปัญหาสุขภาพจิตนั้นมีหลากหลายชนิดและรูปแบบ โดยปัญหาด้านสุขภาพจิตที่พบได้บ่อยในประเทศไทย มีดังนี้

โรคซึมเศร้า (Depression)

โรคซึมเศร้า เป็นโรคที่สามารถเกิดขึ้นได้กับคนทุกเพศทุกวัย ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้จากหลายสาเหตุ เช่น ความผิดปกติของสารเคมีในสมอง เหตุการณ์ที่กระทบกระเทือนจิตใจ หรือการใช้ยาบางชนิด 

อาการของโรคซึมเศร้าอาจแตกต่างกันออกไปในแต่ละคน โดยอาการที่พบบ่อย ได้แก่

• อาการเศร้าซึม ไม่มีความสุข รู้สึกว่างเปล่า
• อารมณ์เบื่อ แม้แต่ในสิ่งที่เคยสนใจ
• นอนไม่หลับ หรือนอนมากผิดปกติ
• อารมณ์แปรปรวน อาจมีการระเบิดอารมณ์โมโหแม้แต่เรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ
• เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง
• เบื่ออาหาร หรือกินมากผิดปกติ
• กระสับกระส่าย ร้อนรน
• รู้สึกผิดกับบางสิ่ง หรือโทษตัวเอง
• อาจมีความคิดอยากทำร้ายตัวเอง

โรควิตกกังวล (Anxiety)

โรควิตกกังวล อาจเกิดได้จากปัจจัยต่าง ๆ เช่น ความกดดัน ความเครียด พันธุกรรม และความไม่สมดุลของสารเคมีในสมอง ซึ่งส่งผลกระทบต่อการควบคุมอารมณ์และพฤติกรรม และทำให้ร่างกายแสดงอาการที่ไม่สามารถควบคุมได้ 

อาการของโรควิตกกังวลที่พบบ่อย ได้แก่

• ใจสั่น มือสั่น
• กระสับกระส่าย
• นอนไม่หลับ
• ไม่มีสมาธิ 
• หงุดหงิด
• กล้ามเนื้อเกร็ง
• มือเท้าเย็น
• เหงื่อออก
• คลื่นไส้ อาเจียน
• ปวดศีรษะ

โรคจิตเภท (Schizophrenia)

โรคจิตเภท เป็นภาวะสุขภาพจิตรุนแรงที่ส่งผลต่อการคิด ความรู้สึก และพฤติกรรม อาจมีทั้งอาการประสาทหลอน ความหลงผิด ตลอดจนถึงความคิดและพฤติกรรมที่สับสน

• ประสาทหลอน (Hallucinations) มองเห็นสิ่งของหรือได้ยินเสียงที่ผู้อื่นไม่รับรู้
• ความหลงผิด (Delusions) เชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ในสิ่งที่ไม่เป็นความจริง ผู้ที่เป็นโรคจิตเภทอาจดูเหมือน “หลุดจากความเป็นจริง” ทำให้การใช้ชีวิตประจำวันยากลำบาก

หากไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสม อาการของโรคอาจจะรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ และส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน

โรคอารมณ์แปรปรวนสองขั้ว (Bipolar Disorder) 

โรคอารมณ์แปรปรวนสองขั้ว หรือเรียกอีกอย่างว่า โรคไบโพลาร์ เป็นภาวะสุขภาพจิตที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของอารมณ์อย่างรุนแรง ตั้งแต่อารมณ์พุ่งสูง (แมเนีย ไปจนถึงอารมณ์ตกต่ำ (ซึมเศร้า) โดยแบ่งอาการออกได้ ดังนี้

• อาการในช่วงอารมณ์พุ่งสูง (แมเนีย) จะมีอาการเหมือนคนมีพลังงานล้นมากกว่าปกติ อาจจะรู้สึกตื่นเต้นและมีความสุขมากกว่าปกติ หรือหงุดหงิดผิดปกติ
• อาการในช่วงอารมณ์ตกต่ำ (ซึมเศร้า) จะมีอาการหมดอาลัยตายอยาก สิ้นหวัง เศร้าซึม เสียใจ และไม่สนใจทำสิ่งต่าง ๆ แม้แต่สิ่งที่เคยชื่นชอบ

โดยปกติแล้ว อารมณ์ที่แกว่งจากซึมเศร้าไปสู่แมเนียอาจเกิดขึ้นไม่บ่อยครั้ง และบางคนอาจมีทั้งซึมเศร้าและแมเนียพร้อมกันในเวลาเดียวกัน

สถานการณ์ด้านปัญหาสุขภาพจิตในไทย

ข้อมูลจากกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ระบุว่า ในประเทศไทยพบผู้ป่วยที่มีปัญหาด้านสุขภาพจิตเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ทุกปี โดยในปี พ.ศ. 2566 มีผู้ป่วยด้วยโรคที่เกี่ยวข้องกับจิตเวชมากกว่า 4 ล้านคน แต่มีเพียงแค่ 38.75% ที่เข้าถึงการรักษา อีก 61.25% นั้นยังไม่ได้รับการรักษา ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน การเข้าสังคม และการทำงาน

นอกจากนี้ อัตราการฆ่าตัวตายภายในประเทศไทยยังพุ่งสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยข้อมูลจาก องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าอัตราการเสียชีวิตจากการฆ่าตัวตายในประเทศไทยเพิ่มขึ้น 32% ระหว่างปี พ.ศ. 2560-2565 และในปี พ.ศ. 2566 มีรายงานกรณีการพยายามฆ่าตัวตายมากถึง 31,402 ครั้ง ในประเทศไทย

ปัจจัยเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพจิต

ปัญหาสุขภาพจิตอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ แต่มีปัจจัยบางอย่างที่อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดปัญหาสุขภาพจิตได้ ตัวอย่างเช่น

• ประวัติคนในครอบครัว เช่น พ่อแม่ มีปัญหาเกี่ยวกับสุขภาพจิต
• ประวัติเคยมีปัญหาสุขภาพจิตมาก่อน
• เหตุการณ์ที่กระทบกระเทือนต่อจิตใจ
• การบาดเจ็บที่สมอง
• โรคทางกายเรื้อรัง เช่น เบาหวาน
• ความเครียดและความกดดัน
• การใช้สารเสพติดและเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
• ปัญหาความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง

ผลกระทบของปัจจัยเหล่านี้ต่อสุขภาพจิตอาจมีทั้งในระยะสั้นและระยะยาว อีกทั้งบางคนยังสามารถมีความผิดปกติทางจิตได้มากกว่า 1 กรณี 

การดูแลตัวเองให้ห่างไกลปัญหาสุขภาพจิต

การดูแลตัวเองเพื่อช่วยป้องกันและลดความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพจิต สามารถทำได้ ดังนี้

• ออกกำลังกายเป็นประจำ อย่างน้อยวันละ 30 นาที เพื่อช่วยกระตุ้นการหลั่งสารเอนดอร์ฟิน (Endorphin) ซึ่งเป็นสารเคมีที่ช่วยให้รู้สึกมีความสุขและลดความเครียด
• รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ มีสารอาหารที่ครบถ้วน สมบูรณ์ ซึ่งจะช่วยบำรุงร่างกายและสมองให้แข็งแรง และลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคเรื้อรัง
• พักผ่อนให้เพียงพอ ควรนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพออย่างน้อยคืนละ 8 ชั่วโมง เพื่อช่วยฟื้นฟูทั้งร่างกายและจิตใจ ลดความเครียด
• หางานอดิเรกหรือกิจกรรมที่ชื่นชอบ เช่น อ่านหนังสือ ฟังเพลง เล่นเกม จะช่วยทำให้รู้สึกผ่อนคลาย ลดความเครียดและความวิตกกังวล 
• สร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับคนรอบข้าง ทั้งคนในครอบครัวและเพื่อน พูดคุยและปรึกษากับคนที่คุณรักเพื่อช่วยระบายความเครียดและสร้างเสริมกำลังใจ
• หมั่นตรวจสุขภาพเป็นประจำ คอยสังเกตความผิดปกติทั้งทางกายและทางใจ พูดคุยและปรึกษากับผู้เชี่ยวชาญ เพื่อช่วยให้สามารถรับมือได้อย่างเหมาะสมและทันท่วงที

มีปัญหาสุขภาพจิต ทำอย่างไรดี

หากสังเกตพบอาการเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพจิต สิ่งที่ควรทำ มีดังนี้

• คุยกับแพทย์หรือนักจิตวิทยา คุณสามารถเข้าพูดคุยกับจิตแพทย์ได้หากรู้สึกว่าตัวเองรู้สึกหดหู่ วิตกกังวล เศร้าซึม หงุดหงิด หรือรู้สึกว่ากำลังมีปัญหาในการใช้ชีวิตประจำวัน โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มีอาการรุนแรง การพูดคุยและปรึกษากับผู้เชี่ยวชาญจะช่วยให้สามารถทำการประเมินอาการและวางแผนการรับมือได้อย่างเหมาะสม 
• อย่าปล่อยให้ตัวเองสู้ตามลำพัง ปรึกษาคนที่ไว้ใจไม่ว่าจะเป็นเพื่อนหรือคนที่คุณรักเพื่อให้พวกเขาช่วยสนับสนุน คอยช่วยเหลือ และช่วยสังเกตความผิดปกติของสุขภาพจิตที่คุณอาจมองข้าม
• โทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต หากสังเกตพบความผิดปกติของสุขภาพจิต อาจโทรหาสายด่วนเพื่อนัดหมายและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญอย่างรวดเร็ว 

ควรทำอย่างไรเมื่อคนใกล้ตัวมีปัญหาสุขภาพจิต 

สิ่งที่ควรทำหากพบว่าคนใกล้ตัวมีปัญหาสุขภาพจิต มีดังนี้

• รับฟังปัญหาอย่างไม่ตัดสิน รับฟังอย่างตั้งใจ อย่ารีบร้อนให้คำแนะนำหรือออกความเห็น เพื่อช่วยเปิดพื้นที่ให้เขาพูดความรู้สึกอย่างปลอดภัย
• แนะนำให้ไปพบผู้เชี่ยวชาญ และช่วยหาข้อมูลรวมถึงนัดหมายแพทย์ให้ นอกจากนี้ บางครั้งการไปเป็นเพื่อนในนัดหมอครั้งแรกก็อาจช่วยลดความกังวลได้เป็นอย่างมาก
• คอยสังเกตอาการอย่างใกล้ชิด หากพบสัญญาณรุนแรงหรือพฤติกรรมผิดปกติ อาจจำเป็นต้องขอความช่วยเหลือฉุกเฉินหรือพาไปส่งโรงพยาบาล 

อย่างไรก็ตาม ผู้ดูแลควรใส่ใจสุขภาพจิตของตนเองควบคู่กันไป และตระหนักว่าในบางกรณี การส่งต่อให้แพทย์ผู้เชี่ยวชาญดูแลนั้นอาจเหมาะสมกว่า

เบอร์สายด่วนที่ควรรู้ในประเทศไทย

เบอร์สายด่วนสุขภาพจิตที่ควรรู้ในประเทศไทย

• 1323 สายด่วนสุขภาพจิต ให้บริการคำปรึกษาเกี่ยวกับปัญหาสุขภาพจิต โดยสามารถนัดหมายออนไลน์ได้ในช่องทาง คลิก หรือติดต่อผ่านทาง Facebook: @helpline1323
• 02-113-6789 สมาคมสะมาริตันส์ (เวลา 12.00 – 22.00 น) เพื่อนพูดคุยทางโทรศัพท์ โดยมีจุดประสงค์หลักเพื่อช่วยป้องกันการฆ่าตัวตาย