โรคอ้วน และโรคเบาหวาน สัมพันธ์กันอย่างไร? ทำไมความอ้วนจึงเพิ่มความเสี่ยงเบาหวาน

โรคอ้วนและโรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง หรือ NCDs ที่มีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะเมื่อมีไขมันสะสมบริเวณช่องท้องมากขึ้น เพราะไขมันส่วนเกินสามารถส่งผลต่อการตอบสนองของร่างกายต่ออินซูลิน และเพิ่มโอกาสเกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน

อย่างไรก็ตาม การเป็นโรคอ้วนไม่ได้หมายความว่าจะต้องเป็นโรคเบาหวานทุกคน และคนที่มีน้ำหนักปกติก็สามารถเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ได้เช่นกัน เนื่องจากยังมีปัจจัยอื่น เช่น พันธุกรรม อายุ อาหาร กิจกรรมทางกาย และภาวะสุขภาพเข้ามาเกี่ยวข้อง

รู้จัก “โรคเบาหวาน”

โรคเบาหวาน คือภาวะที่ระดับน้ำตาลในเลือดสูงกว่าปกติอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากร่างกายสร้างอินซูลินไม่เพียงพอ หรือไม่สามารถใช้อินซูลินได้อย่างมีประสิทธิภาพ

อินซูลินเป็นฮอร์โมนที่ช่วยนำน้ำตาลจากกระแสเลือดเข้าสู่เซลล์เพื่อใช้เป็นพลังงาน หากอินซูลินทำงานได้ไม่ดี น้ำตาลจึงสะสมอยู่ในเลือดมากขึ้น

สำหรับ เบาหวานชนิดที่ 2 ปัญหาสำคัญอย่างหนึ่งคือภาวะดื้อต่ออินซูลิน ซึ่งพบสัมพันธ์กับน้ำหนักเกินและโรคอ้วนได้บ่อย

เกณฑ์ที่ใช้ช่วยวินิจฉัยเบาหวาน ได้แก่ ระดับน้ำตาลหลังอดอาหารตั้งแต่ 126 มก./ดล. ขึ้นไป น้ำตาลหลังทดสอบความทนต่อกลูโคส 2 ชั่วโมงตั้งแต่ 200 มก./ดล. ขึ้นไป หรือ HbA1c ตั้งแต่ 6.5% ขึ้นไป โดยการวินิจฉัยควรได้รับการประเมินจากคุณหมอ

โรคอ้วนทำให้เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ได้อย่างไร

โรคอ้วนเพิ่มความเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 เพราะไขมันส่วนเกินสามารถรบกวนการทำงานของอินซูลินและทำให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน

กระบวนการสามารถอธิบายอย่างง่ายได้ดังนี้

ไขมันสะสมเพิ่มขึ้น → ร่างกายดื้อต่ออินซูลิน → ตับอ่อนต้องผลิตอินซูลินมากขึ้น → ควบคุมน้ำตาลได้ยากขึ้น → ภาวะก่อนเบาหวาน → เบาหวานชนิดที่ 2

โดยเฉพาะไขมันที่สะสมในช่องท้อง ตับ และตับอ่อนมีความสำคัญ เพราะอาจรบกวนการควบคุมน้ำตาลและการทำงานของเซลล์ที่สร้างอินซูลิน

แนวทางของสมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทยอธิบายว่า น้ำหนักเกินหรือโรคอ้วนทำให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน และสัมพันธ์กับการสะสมไขมันในตับและตับอ่อน ซึ่งมีบทบาทต่อการดำเนินโรคเบาหวานชนิดที่ 2

ภาวะดื้อต่ออินซูลิน คืออะไร

ภาวะดื้อต่ออินซูลิน คือภาวะที่เซลล์ของร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ลดลง ทำให้ร่างกายต้องผลิตอินซูลินมากขึ้นเพื่อควบคุมระดับน้ำตาล

ในช่วงแรก ตับอ่อนอาจยังผลิตอินซูลินเพิ่มเพื่อชดเชยได้ จึงอาจยังไม่พบระดับน้ำตาลสูงถึงเกณฑ์เบาหวาน แต่หากภาวะดื้อต่ออินซูลินดำเนินต่อไป ตับอ่อนอาจไม่สามารถผลิตอินซูลินให้เพียงพอกับความต้องการได้ และระดับน้ำตาลในเลือดจึงสูงขึ้น

นี่เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่เชื่อม โรคอ้วนกับเบาหวานชนิดที่ 2

คนอ้วนทุกคนจะเป็นเบาหวานไหม

ไม่ใช่ คนที่มีโรคอ้วนไม่ได้เป็นเบาหวานทุกคน และผู้ที่มีน้ำหนักปกติก็สามารถเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ได้เช่นกัน

ความเสี่ยงของแต่ละคนขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น

• พันธุกรรมและประวัติเบาหวานในครอบครัว
• อายุ
• BMI และรอบเอว
• อาหารและเครื่องดื่มที่บริโภค
• การออกกำลังกาย
• การนอนหลับ
• ความดันโลหิตและไขมันในเลือด
• ภาวะก่อนเบาหวาน
• โรคหรือยาบางชนิด

ดังนั้นจึงไม่ควรประเมินความเสี่ยงจากรูปร่างเพียงอย่างเดียว

BMI สูง เสี่ยงเบาหวานหรือไม่

BMI ที่เพิ่มขึ้นโดยเฉพาะเมื่อสัมพันธ์กับไขมันสะสมมากขึ้น เป็นหนึ่งในตัวบ่งชี้ความเสี่ยงของเบาหวานชนิดที่ 2 แต่ BMI ไม่ได้บอกตำแหน่งหรือปริมาณไขมันในร่างกายโดยตรง

การดู รอบเอว ร่วมกับ BMI จึงมีประโยชน์ เพราะไขมันบริเวณช่องท้องสัมพันธ์กับความเสี่ยงด้านเมตาบอลิซึม เช่น เบาหวาน ความดัน และไขมันในเลือดผิดปกติ

หาก BMI หรือรอบเอวเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติเบาหวานในครอบครัว ควรตรวจสุขภาพและประเมินระดับน้ำตาลเป็นระยะ

ลดน้ำหนักช่วยลดความเสี่ยงเบาหวานได้ไหม

ช่วยได้ โดยเฉพาะในผู้ที่มีน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน

สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทยอ้างอิง Standards of Care in Diabetes 2026 ว่า สำหรับผู้เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน การลดน้ำหนักประมาณ 5-7% สามารถช่วยลดระดับน้ำตาลและลดความจำเป็นในการใช้ยาบางชนิดได้ ขณะที่การลดน้ำหนักประมาณ 10-15% ในผู้ที่เหมาะสมอาจเพิ่มโอกาสให้โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบ

คำว่า เบาหวานระยะสงบ (Diabetes Remission) ไม่ได้หมายความว่าโรคหายขาด แต่หมายถึงสามารถควบคุมระดับน้ำตาลให้ต่ำกว่าเกณฑ์วินิจฉัยได้ต่อเนื่องตามเกณฑ์โดยไม่ใช้ยาลดน้ำตาล และยังจำเป็นต้องติดตามสุขภาพต่อไป

ลดน้ำหนักอย่างไรให้ช่วยลดความเสี่ยงเบาหวาน

ไม่จำเป็นต้องใช้วิธีสุดโต่ง การจัดการน้ำหนักควรทำอย่างต่อเนื่องและเหมาะกับแต่ละคน

ลดหวานและอาหารพลังงานสูง

ลดเครื่องดื่มหวาน ขนม อาหารทอด และอาหารแปรรูปที่กินง่ายแต่ให้พลังงานสูง กรมอนามัยระบุว่าพฤติกรรมกินเกิน นอนน้อย และเนือยนิ่งสัมพันธ์กับการเพิ่มขึ้นของทั้งโรคอ้วนและเบาหวานในคนไทย

จัดสัดส่วนอาหารให้เหมาะสม

สามารถใช้หลักจานอาหาร 2:1:1 คือ ผักครึ่งจาน ข้าวหรือแป้งหนึ่งในสี่ และโปรตีนหนึ่งในสี่ เพื่อช่วยควบคุมพลังงานและสร้างความสมดุลของอาหาร

ออกกำลังกายสม่ำเสมอ

การออกกำลังกายช่วยให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินดีขึ้น และมีส่วนช่วยควบคุมระดับน้ำตาล ความดัน และน้ำหนัก

ตั้งเป้าหมายตามสุขภาพของตัวเอง

ไม่ควรตั้งเป้าลดน้ำหนักจากตัวเลขของคนอื่น ผู้ที่เป็นเบาหวาน มีโรคประจำตัว หรือใช้ยาอยู่ควรวางแผนร่วมกับคุณหมอหรือนักกำหนดอาหาร

จำเป็นต้องใช้ยาหรือปากกาลดน้ำหนักไหม

ไม่ใช่ทุกคนที่มีโรคอ้วนหรือเบาหวานจำเป็นต้องใช้ยาลดน้ำหนัก

การปรับอาหาร การออกกำลังกาย การนอน และพฤติกรรมในชีวิตประจำวันยังเป็นพื้นฐานสำคัญ ส่วนยารักษาโรคอ้วน รวมถึงยากลุ่ม GLP-1 หรือยาที่ออกฤทธิ์ต่อหลายฮอร์โมน อาจพิจารณาในผู้ที่เหมาะสมหลังประเมินประโยชน์ ความเสี่ยง BMI โรคร่วม และยาที่ใช้อยู่

สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทยระบุว่าสามารถพิจารณายารักษาโรคอ้วนในผู้เป็นเบาหวานที่มีน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วนควบคู่กับการปรับวิถีชีวิต โดยต้องพิจารณาประโยชน์และความเสี่ยงเป็นรายบุคคล

จึงไม่ควรซื้อหรือใช้ “ปากกาลดน้ำหนัก” ด้วยตัวเองเพียงเพราะต้องการลดน้ำหนักเร็ว

ใครบ้างควรตรวจความเสี่ยงเบาหวาน

ควรพิจารณาตรวจสุขภาพหรือพูดคุยกับคุณหมอ โดยเฉพาะหากมีหลายปัจจัยร่วมกัน เช่น

• มีน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน
• รอบเอวเพิ่มขึ้น
• มีพ่อ แม่ หรือพี่น้องเป็นเบาหวาน
• ความดันโลหิตสูง
• ไขมันในเลือดผิดปกติ
• เคยตรวจพบระดับน้ำตาลสูง
• ออกกำลังกายน้อย
• มีอาการปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำมาก น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรืออ่อนเพลียผิดปกติ

โรคอ้วนและเบาหวานชนิดที่ 2 มีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะผ่านภาวะดื้อต่ออินซูลินและการสะสมไขมันในช่องท้อง ตับ และอวัยวะต่าง ๆ อย่างไรก็ตาม การมีโรคอ้วนไม่ได้หมายความว่าจะต้องเป็นเบาหวานทุกคน

การควบคุมน้ำหนัก กินอาหารให้สมดุล ลดหวาน ออกกำลังกาย และตรวจระดับน้ำตาลตามความเสี่ยง เป็นวิธีสำคัญในการลดโอกาสเกิดเบาหวาน และสำหรับผู้ที่เป็นเบาหวานอยู่แล้ว การจัดการน้ำหนักอย่างเหมาะสมก็สามารถเป็นส่วนสำคัญของการรักษาในระยะยาวได้