เมื่อความอ้วนซ่อนอะไรไว้มากกว่าที่คิด โรคอ้วนเสี่ยงโรคอะไรบ้าง?

หลายคนอาจมองว่าน้ำหนักเป็นเพียงตัวเลขหรือเรื่องของรูปร่าง แต่โรคอ้วนเป็นภาวะสุขภาพที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงของโรคเรื้อรังหลายชนิด ตั้งแต่เบาหวาน ความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง ไปจนถึงโรคหัวใจและหลอดเลือด

ข้อมูลการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยครั้งที่ 7 ปี 2568 พบว่าคนไทยอายุ 15 ปีขึ้นไปมีภาวะอ้วนเพิ่มขึ้นเป็นประมาณร้อยละ 45 สะท้อนว่าปัญหาน้ำหนักเกินและโรคอ้วนเป็นเรื่องสุขภาพที่ใกล้ตัวมากขึ้น

โรคอ้วน คืออะไร

โรคอ้วน (Obesity) คือภาวะที่ร่างกายมีไขมันสะสมมากเกินไปจนส่งผลต่อสุขภาพ ไม่ได้หมายความเพียงว่าตัวใหญ่หรือน้ำหนักมาก เพราะคนที่มีน้ำหนักใกล้เคียงกันอาจมีสัดส่วนกล้ามเนื้อและไขมันแตกต่างกันได้

โรคอ้วนยังถือเป็นภาวะเรื้อรังที่สัมพันธ์กับโรคแทรกซ้อนหลายชนิด เช่น เบาหวานชนิดที่ 2 ความดันโลหิตสูง โรคหลอดเลือดหัวใจ และไขมันพอกตับ

โรคอ้วนเกิดจากอะไร

โรคอ้วนมักไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว แต่เกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน โดยเฉพาะเมื่อร่างกายได้รับพลังงานมากกว่าที่ใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานาน

ปัจจัยที่อาจเกี่ยวข้อง ได้แก่

• กินอาหารที่ให้พลังงานสูง หวาน มัน หรืออาหารแปรรูปเป็นประจำ
• ดื่มเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง
• ไม่ค่อยออกกำลังกายหรือมีกิจกรรมทางกายน้อย
• นอนหลับไม่เพียงพอ
• ความเครียดและพฤติกรรมการกิน
• พันธุกรรมและฮอร์โมน
• ยาหรือภาวะสุขภาพบางชนิด

ข้อมูลกรมอนามัยยังชี้ว่าพฤติกรรม “กินเกิน นอนน้อย เนือยนิ่ง” เป็นหนึ่งในปัญหาที่สัมพันธ์กับการเพิ่มขึ้นของโรคอ้วนและ NCDs ในคนไทย

โรคอ้วน BMI เท่าไหร่ และมีกี่ระดับ

BMI หรือดัชนีมวลกาย คำนวณจาก

น้ำหนักตัว (กิโลกรัม) ÷ ส่วนสูง (เมตร)²

สำหรับผู้ใหญ่ชาวเอเชีย กรมอนามัยใช้เกณฑ์เบื้องต้นดังนี้

• น้อยกว่า 16.0 จัดเป็น โรคผอมระดับ 3
• 16.0 – 16.9 จัดเป็น โรคผอมระดับ 2
• 17.0 – 18.4 จัดเป็น โรคผอมระดับ 1
• 18.5 – 22.9 จัดเป็น เกณฑ์ปกติ
• 23.0 – 24.9 จัดเป็น น้ำหนักเกิน
• 25.0 – 29.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1a
• 30.0 – 34.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1b
• 35.0 – 39.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 2
• มากกว่าหรือเท่ากับ 40 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 3

หรือใช้เครื่องมือคำนวณค่าดัชนีมวลกายของเรา

BMI ช่วยอะไรได้บ้าง?

• ช่วยประเมินสถานะน้ำหนักโดยรวมได้รวดเร็ว ว่าอยู่ในเกณฑ์ผอม ปกติ น้ำหนักเกิน หรืออ้วน
• ช่วยตั้งเป้าหมายการลดน้ำหนักให้ชัดเจนและเหมาะกับตัวเองมากขึ้น
• ช่วยติดตามผลหลังปรับพฤติกรรม เช่น คุมอาหาร ออกกำลังกาย หรือรักษาภายใต้คำแนะนำแพทย์
• เป็นข้อมูลเบื้องต้นก่อนเข้ารับคำปรึกษากับผู้เชี่ยวชาญ เพื่อวางแผนดูแลสุขภาพแบบเฉพาะบุคคล

BMI เป็นเพียงการประเมินเบื้องต้น ไม่สามารถใช้บ่งบอกได้ว่าร่างกายมีมวลกล้ามเนื้อหรือสัดส่วนไขมันเท่าไหร่ หากมีโรคประจำตัว ตั้งครรภ์ หรือมีข้อกังวลด้านสุขภาพ ควรปรึกษาคุณหมอก่อนเริ่มปรับแผนลดน้ำหนักอย่างจริงจัง

คนอ้วนเสี่ยงเป็นโรคอะไร

โรคอ้วนสัมพันธ์กับความเสี่ยงของโรคและภาวะสุขภาพหลายระบบ และความเสี่ยงมักเพิ่มขึ้นเมื่อมีไขมันสะสมในช่องท้องหรือมีโรคร่วมอื่น ๆ

เบาหวานชนิดที่ 2

ไขมันสะสมมากเกินไป โดยเฉพาะบริเวณช่องท้อง มีความสัมพันธ์กับภาวะดื้อต่ออินซูลิน และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดเบาหวานชนิดที่ 2

ความดันโลหิตสูงและโรคหัวใจ

ภาวะอ้วนสัมพันธ์กับความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดผิดปกติ และโรคหัวใจและหลอดเลือด ซึ่งเป็นกลุ่มโรค NCDs ที่สำคัญ

ไขมันในเลือดสูงและไขมันพอกตับ

ผู้ที่มีโรคอ้วนอาจพบระดับไขมันในเลือดผิดปกติ และมีความเสี่ยงต่อไขมันสะสมในตับเพิ่มขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาตับในระยะยาว

ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ

ไขมันบริเวณคอและช่องท้องอาจสัมพันธ์กับการอุดกั้นทางเดินหายใจ ทำให้เกิดอาการนอนกรน หยุดหายใจเป็นช่วง ๆ และง่วงมากในเวลากลางวัน

ปัญหาข้อเข่าและข้อต่อ

น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นทำให้ข้อ โดยเฉพาะข้อเข่า ต้องรับแรงมากขึ้น อาจทำให้ปวดเข่า เดินลำบาก และเพิ่มความเสี่ยงต่อข้อเสื่อม

PCOS ในผู้หญิง

โรคอ้วนและภาวะดื้อต่ออินซูลินอาจพบร่วมกับภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ หรือ PCOS และน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นอาจทำให้อาการบางอย่างควบคุมได้ยากขึ้น

สุขภาพจิต

โรคอ้วนยังอาจเกี่ยวข้องกับความกังวลเรื่องรูปร่าง การตีตราทางสังคม ความมั่นใจในตัวเอง และปัญหาสุขภาพจิต การดูแลจึงควรคำนึงถึงทั้งสุขภาพกายและใจ

โรคอ้วนรักษาอย่างไร

การรักษาโรคอ้วนควรเป็นการดูแลระยะยาว ไม่ใช่การลดน้ำหนักให้เร็วที่สุด และแนวทางควรเหมาะกับสุขภาพของแต่ละคน

การรักษาอาจประกอบด้วย

• ปรับอาหาร ลดอาหารและเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง อาหารแปรรูป และอาหารที่ให้พลังงานเกินความต้องการ
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ เพื่อช่วยควบคุมน้ำหนักและลดความเสี่ยงของ NCDs
• นอนหลับและจัดการความเครียด เพราะพฤติกรรมเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับการควบคุมน้ำหนัก
• ติดตามโรคร่วม เช่น ความดัน เบาหวาน ไขมันในเลือด และไขมันพอกตับ
• การใช้ยารักษาโรคอ้วน อาจเป็นทางเลือกสำหรับบางคนหลังได้รับการประเมินจากคุณหมอ
• การผ่าตัดรักษาโรคอ้วน อาจพิจารณาในผู้ที่มีโรคอ้วนรุนแรงหรือมีภาวะแทรกซ้อนตามความเหมาะสม

โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์และศิริราชระบุว่าการรักษาโรคอ้วนเริ่มจากการปรับพฤติกรรม และอาจพิจารณาการใช้ยาหรือการผ่าตัดในผู้ป่วยบางรายตามระดับความรุนแรงและโรคร่วม

ปากกาลดน้ำหนัก เหมาะกับทุกคนไหม

ไม่เหมาะกับทุกคน ยารักษาโรคอ้วนหรือที่มักเรียกว่า “ปากกาลดน้ำหนัก” เป็นหนึ่งในทางเลือกการรักษาสำหรับผู้ป่วยบางกลุ่ม ไม่ควรใช้เพียงเพื่อให้น้ำหนักลดเร็วหรือซื้อมาใช้เอง

คุณหมอจะพิจารณาปัจจัยต่าง ๆ เช่น BMI โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ ความเสี่ยงและประโยชน์ รวมถึงเป้าหมายการรักษา ก่อนเลือกแนวทางที่เหมาะสม

การใช้ยาควรทำควบคู่กับการปรับอาหาร ออกกำลังกาย และติดตามสุขภาพ ไม่ใช่ใช้ยาแทนการดูแลพฤติกรรมทั้งหมด

เมื่อไหร่ควรปรึกษาคุณหมอเรื่องน้ำหนัก

ควรพิจารณาปรึกษาคุณหมอหาก

• BMI อยู่ในเกณฑ์โรคอ้วน
• น้ำหนักเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วโดยไม่ทราบสาเหตุ
• พยายามควบคุมน้ำหนักแล้วแต่ไม่ได้ผล
• มีความดัน เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง หรือไขมันพอกตับ
• นอนกรนมากหรือสงสัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับ
• น้ำหนักเริ่มส่งผลต่อการเดิน การออกกำลังกาย หรือคุณภาพชีวิต

การประเมินตั้งแต่เนิ่น ๆ ช่วยให้สามารถวางแผนดูแลน้ำหนักและโรคร่วมได้เหมาะกับแต่ละคน

สรุป

โรคอ้วนไม่ใช่เพียงเรื่องรูปร่างหรือตัวเลขบนตาชั่ง แต่เป็นภาวะสุขภาพที่อาจซ่อนความเสี่ยงของโรคเรื้อรังหลายชนิดเอาไว้ การรู้ค่า BMI สังเกตรอบเอว ตรวจสุขภาพ และประเมินโรคร่วม สามารถช่วยให้เริ่มดูแลตัวเองได้เร็วขึ้น