โรคอ้วน (Obesity) คืออะไร? อาการ สาเหตุ ปัจจัยเสี่ยง และวิธีรักษา

โรคอ้วนไม่ได้เป็นเพียงเรื่องรูปร่างหรือตัวเลขบนตาชั่ง แต่เป็นภาวะที่ร่างกายมีไขมันสะสมมากเกินไปจนเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพ เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงโรคเรื้อรังอื่น ๆ

ปัญหานี้พบได้ใกล้ตัวมากขึ้น โดยผลสำรวจสุขภาพประชาชนไทยครั้งที่ 7 ปี 2567-2568 พบว่าคนไทยอายุ 15 ปีขึ้นไปมีภาวะอ้วนประมาณร้อยละ 45 เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 42.2 ในปี 2563

คำจำกัดความ

โรคอ้วนคืออะไร

โรคอ้วน (Obesity) คือภาวะที่ร่างกายมีไขมันสะสมมากเกินไปจนเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพ เช่น โรคหัวใจ เบาหวาน และความดันโลหิตสูง ซึ่งเป็นสาระหลักที่บทความเดิมอธิบายไว้เช่นกัน

โรคอ้วนแตกต่างจาก ภาวะน้ำหนักเกิน (Overweight) เพราะน้ำหนักตัวที่มากอาจเกิดจากไขมัน กล้ามเนื้อ หรือส่วนประกอบอื่นของร่างกายได้ การประเมินจึงไม่ควรดูน้ำหนักเพียงตัวเลขเดียว

โรคอ้วนพบได้บ่อยเพียงใด

ทุกคนสามารถเป็นโรคอ้วนได้ หากไม่มีการลดอาหารและการออกกำลังกายที่เหมาะสม โรคอ้วนมักมีการวินิจฉัยในผู้ที่ไม่ได้ออกกำลังกาย หรือควบคุมอาหาร คุณสามารถจำกัดการเกิดโรคนี้ได้โดยการลดปัจจัยเสี่ยง โปรดปรึกษาแพทย์สำหรับข้อมูลเพิ่มเติม

โรคอ้วนมีอาการอย่างไร

โรคอ้วนอาจไม่มีอาการเฉพาะที่ชัดเจนในช่วงแรก หลายคนทราบว่ามีภาวะน้ำหนักเกินหรืออ้วนจากการตรวจ BMI หรือรอบเอว มากกว่าการมีอาการเจ็บป่วยโดยตรง

สิ่งที่อาจพบร่วมกัน ได้แก่

• น้ำหนักและรอบเอวเพิ่มขึ้น
• เหนื่อยง่ายเมื่อออกแรง
• เคลื่อนไหวไม่คล่องตัว
• ปวดเข่าหรือปวดข้อ
• นอนกรน หรือรู้สึกง่วงมากในเวลากลางวัน
• ตรวจพบความดัน น้ำตาล หรือไขมันในเลือดสูง

หากมีอาการเหล่านี้ ไม่ได้หมายความว่าเกิดจากโรคอ้วนเสมอไป ควรประเมินสาเหตุและภาวะสุขภาพอื่นร่วมด้วย

โรคอ้วน BMI เท่าไหร่ และมีกี่ระดับ

BMI หรือดัชนีมวลกายเป็นเครื่องมือคัดกรองภาวะน้ำหนักที่ใช้ได้ง่าย โดยคำนวณจาก

BMI = น้ำหนัก (กิโลกรัม) ÷ ส่วนสูง (เมตร)²

สำหรับประชากรเอเชีย กรมอนามัยใช้เกณฑ์โดยประมาณดังนี้

• น้อยกว่า 16.0 จัดเป็น โรคผอมระดับ 3
• 16.0 – 16.9 จัดเป็น โรคผอมระดับ 2
• 17.0 – 18.4 จัดเป็น โรคผอมระดับ 1
• 18.5 – 22.9 จัดเป็น เกณฑ์ปกติ
• 23.0 – 24.9 จัดเป็น น้ำหนักเกิน
• 25.0 – 29.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1a
• 30.0 – 34.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1b
• 35.0 – 39.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 2
• มากกว่าหรือเท่ากับ 40 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 3

หรือใช้ เครื่องคำนวณ BMI ของเรา

อย่างไรก็ตาม ค่าดัชนีมวลร่างกายไม่ได้วัดไขมันในร่างกายได้โดยตรง ตัวอย่างเช่น ในคนบางคนโดยเฉพาะนักกีฬาเพาะกาย อาจมีค่าดัชนีมวลร่างกายในระดับที่เป็นโรคอ้วน เนื่องจากกล้ามเนื้อมีการเจริญเติบโตมากเกินไป แม้ว่าไม่มีไขมันส่วนเกิน ดังนั้น หากเราเพียงยึดตามค่าดัชนีมวลร่างกาย จะไม่แสดงให้เห็นโรคอ้วนอย่างถูกต้อง ให้ปรึกษาแพทย์ หากมีข้อกังวลใดเกี่ยวกับค่าดัชนีมวลร่างกาย

โรคอ้วนสามารถเพิ่มความเสี่ยงของปัญหาสุขภาพที่รุนแรง เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และโรคหลอดเลือดหัวใจ (coronary heart disease) เบาหวาน โรคหยุดหายใจขณะนอนหลับ (sleep apnea)

อาจมีอาการอื่น ๆ ที่ไม่ได้กล่าวถึง หากมีคำถามใด ๆ เกี่ยวกับผลข้างเคียง โปรดปรึกษาแพทย์

โรคอ้วนลงพุงดูอย่างไร

นอกจาก BMI แล้ว ไขมันสะสมบริเวณช่องท้อง ก็เป็นอีกสิ่งที่ควรสังเกต เพราะสัมพันธ์กับความเสี่ยงด้านเมตาบอลิซึมและโรคเรื้อรัง

แนวทางง่าย ๆ ที่กรมอนามัยใช้ในปัจจุบันคือ รอบเอวไม่ควรเกินครึ่งหนึ่งของส่วนสูง เช่น หากสูง 160 เซนติเมตร รอบเอวควรไม่เกินประมาณ 80 เซนติเมตร

การใช้ BMI ร่วมกับรอบเอวจึงช่วยให้เห็นภาพความเสี่ยงได้มากกว่าการดูน้ำหนักเพียงอย่างเดียว

ควรไปพบหมอเมื่อใด

หากคุณคิดว่าอาจเป็นโรคอ้วน โดยเฉพาะหากกังวลเกี่ยวกับประเด็นต่างๆ ที่สัมพันธ์กับน้ำหนัก ให้ไปพบหมอโดยทันที คุณและแพทย์ที่ทำการรักษาสามารถประเมินความเสี่ยงต่อสุขภาพและพูดคุยเกี่ยวกับวิธีการต่างๆ เพื่อที่จะลดน้ำหนัก ให้ปรึกษาแพทย์เสมอเพื่อหาวิธีการวินิจฉัยโรค การรักษา และการรักษาที่ดีที่สุดสำหรับคุณ

รู้เรื่องสาเหตุ

สาเหตุของโรคอ้วน

โรคอ้วนเกิดจากการที่ร่างกายได้รับปริมาณแคลอรี่มากกว่าปริมาณแคลอรี่ที่ร่างกายเผาผลาญไป โดยอาจมีปัจจัยบางอย่างที่ส่งผลให้เกิดปัญหานั้น เช่น ยีน (พ่อแม่มีแนวโน้มทางพันธุกรรม ที่จะถ่ายทอดยีนโรคอ้วนไปยังลูก) เหตุผลทางจิตวิทยา (รับประทานอาหารเมื่อมีความเครียด) หรือปัจจัยทางสังคมและวัฒนธรรม (ถูกกระตุ้นให้รับประทานอาหารมากขึ้น) โรคทางกาย เช่น ไทรอยด์ต่ำ หรือ การรับประทานอาหารโดยไม่ออกกำลังกาย

รู้เรื่องปัจจัยเสี่ยง

ปัจจัยเสี่ยงของโรคอ้วน

ปัจจัยต่างๆ ที่เพิ่มความเสี่ยงสำหรับโรคอ้วน ได้แก่

• พันธุกรรม
• ไลฟ์สไตล์ของครอบครัว
• นิสัยการรับประทานอาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ
• เลิกสูบบุหรี่
• นอนไม่พอ
• การใช้ยาบางชนิด
• อายุ
• ปัญหาทางสังคมและเศรษฐกิจ
• ประเด็นเกี่ยวกับสุขภาพ
• โรคต่าง ๆ เช่น ภาวะพร่องฮอร์โมนไทรอยด์ หรือ ไฮโปไทรยด์ (hypothyroid)

การไม่มีความเสี่ยงไม่ได้หมายความว่า คุณไม่สามารถเป็นโรคนี้ได้ สัญญาณเตือนเหล่านี้มีไว้เพื่อการอ้างอิงเท่านั้น คุณควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญสำหรับรายละเอียดเพิ่มเติม

คนเป็นโรคอ้วนเสี่ยงโรคอะไร

โรคอ้วนสัมพันธ์กับความเสี่ยงของโรคเรื้อรังหลายชนิด โดยเฉพาะเมื่อมีไขมันสะสมในช่องท้องหรือมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย

โรคหรือภาวะที่พบสัมพันธ์กับโรคอ้วน ได้แก่

• เบาหวานชนิดที่ 2
• ความดันโลหิตสูง
• ไขมันในเลือดผิดปกติ
• โรคหัวใจและหลอดเลือด
• ไขมันพอกตับ
• ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ
• ปัญหาข้อเข่าและข้อต่อ

โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ระบุว่าโรคอ้วนเป็นโรคเรื้อรังที่สัมพันธ์กับโรคแทรกซ้อน เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหลอดเลือดหัวใจ และไขมันพอกตับ

ทำความเข้าใจการวินิจฉัยและการรักษา

ข้อมูลที่นำเสนอในที่นี้ ไม่สามารถใช้แทนข้อแนะนำทางการแพทย์ ให้ปรึกษาแพทย์สำหรับข้อมูลเพิ่มเติม

การวินิจฉัยโรคอ้วน

การประเมินโรคอ้วนไม่ได้ดูเพียงตัวเลขบนตาชั่ง คุณหมออาจประเมินร่วมกันหลายด้าน เช่น

• BMI
• รอบเอวหรือไขมันบริเวณช่องท้อง
• ประวัติน้ำหนัก
• พฤติกรรมการกินและการออกกำลังกาย
• ยาที่ใช้อยู่
• โรคประจำตัว
• ความดันโลหิต น้ำตาล และไขมันในเลือด

การวินิจฉัยด้วยค่าดัชนีมวลกาย (BMI)

เกณฑ์สำหรับค่าดัชนีมวลกาย สามารถแบ่งได้ ดังนี้

• น้อยกว่า 16.0 จัดเป็น โรคผอมระดับ 3
• 16.0 – 16.9 จัดเป็น โรคผอมระดับ 2
• 17.0 – 18.4 จัดเป็น โรคผอมระดับ 1
• 18.5 – 22.9 จัดเป็น เกณฑ์ปกติ
• 23.0 – 24.9 จัดเป็น น้ำหนักเกิน
• 25.0 – 29.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1a
• 30.0 – 34.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 1b
• 35.0 – 39.9 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 2
• มากกว่าหรือเท่ากับ 40 จัดเป็น โรคอ้วนระดับ 3

การวัดเส้นรอบเอว

สำหรับการวัดเส้นรอบเอวสามารถทำได้โดยการวัดที่ จุดกึ่งกลางระหว่างขอบล่างของกระดูกซี่โครง กับ ขอบบนของกระดูกเชิงกราน โดยพันสายวัดรอบเอวให้แนบกับลำตัว ไม่ชิดหรือหย่อนเกินไป และให้สายวัดขนานกับพื้น 

เกณฑ์การวินิจฉัยโรคอ้วนลงพุงจากเส้นรอบเอว มีดังนี้

• สำหรับเพศชาย คือ มีเส้นรอบเอวตั้งแต่ 90 ซม. ขึ้นไป
• สำหรับเพศหญิง คือ มีเส้นรอบเอวตั้งแต่ 80 ซม. ขึ้นไป

การรักษาโรคอ้วน

การควบคุมอาหาร การออกกำลังกาย และการผ่าตัด ล้วนแล้วแต่สามารถช่วยได้ ผู้เชี่ยวชาญด้านการควบคุมอาหารและแพทย์ สามารถช่วยเราวางแผนอาหารที่มีไขมันต่ำและแคลอรี่ต่ำ การออกกำลังกายเป็นวิธีที่ได้ผล โดยควรมีโปรแกรมการติดตามผลส่วนบุคคล เพื่อช่วยป้องกันอาการแทรกซ้อนของโรค

ไลฟ์สไตล์ที่มีการเคลื่อนไหวร่างกาย การออกกำลังกายให้มากขึ้น และการรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ เป็นวิธีที่ปลอดภัยที่สุดในการลดน้ำหนัก และทำให้สุขภาพดีขึ้น ให้ดำเนินการร่วมกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านการควบคุมอาหาร เพื่อกำหนดปริมาณแคลอรี่ที่ปลอดภัยในแต่ละวัน ที่คุณสามารถบริโภคเพื่อให้สามารถช่วยลดน้ำหนักเพื่อรักษาสุขภาพ ให้ระลึกไว้ว่าการลดน้ำหนักอย่างช้าๆ และสม่ำเสมอ จะช่วยให้คุณหลีกเลี่ยงการมีน้ำหนักกลับมาเพิ่มมากขึ้น ผู้เชี่ยวชาญด้านการควบคุมอาหารสามารถแนะนำคุณเกี่ยวกับสิ่งดังต่อไปนี้

• วิธีการเลือกอาหารที่มีประโยชน์
• อาหารว่างที่มีประโยชน์
• อ่านฉลากโภชนาการก่อนใช้
• วิธีใหม่ในการแปรรูปอาหาร

คุณยังควรทราบเกี่ยวกับการจำกัดอาหารขยะ ภายใต้เทคนิคการลดแบบความเครียด เช่น โยคะ การออกกำลังกาย หรือการทำสมาธิ ให้ปรึกษาแพทย์ หากคุณมีความซึมเศร้าและความเครียดรุนแรง

หากคุณเป็นโรคอ้วน (เกินกว่าร้อยละ 100 ของน้ำหนักร่างกายโดยหลักการ หรือมีค่าดัชนีมวลร่างกายที่สูงกว่า 40)

การเปลี่ยนไลฟ์สไตล์และการเยียวยาตนเอง

การเปลี่ยนไลฟ์สไตล์และการเยียวยาตนเองที่ช่วยจัดการโรคอ้วน

การเปลี่ยนไลฟ์สไตล์และการเยียวยาตนเองดังต่อไปนี้ อาจช่วยรับมือกับโรคอ้วนได้

• แจ้งให้แพทย์ทราบเกี่ยวกับภาวะสุขภาพของคุณ
• แจ้งให้แพทย์ทราบเกี่ยวกับยาทั้งหมดที่คุณใช้ ให้แจ้งแพทย์หากเกิดผลข้างเคียงจากการใช้ยา
• พิจารณาการมีส่วนร่วมในกลุ่มที่สนับสนุนการลดน้ำหนัก
• เข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ ในชีวิตประจำวัน
• ทำความเข้าใจน้ำหนัก ดัชนีมวลร่างกาย และไขมันในร่างกายในปัจจุบันของคุณ
• แจ้งให้แพทย์ทราบ หากคุณมีน้ำหนักเพิ่มขึ้น ถึงแม้ว่ามีการลดน้ำหนักและออกกำลังกาย
• แจ้งให้แพทย์ทราบ หากมีอาการท้องร่วงหรือน้ำตาลในเลือด (กลูโคส) ต่ำอย่างมากหลังการผ่าตัด
• การเรียนรู้เกี่ยวกับภาวะของคุณ จะทำให้คุณทราบเกี่ยวกับสิ่งที่ต้องทำ และการควบคุมภาวะร่างกายให้ดีขึ้น
• ตั้งเป้าหมายที่สามารถทำได้จริง คุณไม่ควรตั้งเป้าหมายการลดน้ำหนักไว้สูงเกินไป เนื่องจากจะทำให้รู้สึกท้อแท้ได้ง่ายขึ้น
• ปฏิบัติตามแผนการรักษาอย่างสม่ำเสมอ
• มีบันทึกกระบวนการรักษา โปรดบันทึกรายการอาหารต่างๆ ที่ใช้และการออกกำลังกายที่ได้ทำมา จะช่วยให้คุณรักษาความเสมอต้นเสมอปลาย สำหรับการรับประทานอาหารและการออกกำลังกายประจำวันได้ นอกจากนี้ ยังช่วยให้คุณทราบเกี่ยวกับอาหารและกิจกรรมต่างๆ ที่คุณจำเป็นต้องรวมหรือนำออกจากรายการ ให้จำแนกและหลีกเลี่ยงอาหารต่างๆ ที่สามารถกระตุ้นความอยากอาหาร ให้รับประทานเมื่อรู้สึกหิวจริงเท่านั้น

หากคุณมีข้อสงสัย โปรดปรึกษาแพทย์เพื่อให้เข้าใจได้ดีขึ้นถึงวิธีการรักษาที่ดีที่สุดสำหรับคุณ

โรคอ้วนไม่ได้เป็นแค่เรื่องรูปร่างหรือน้ำหนัก แต่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงโรคเรื้อรังหลายชนิด เช่น โรคหัวใจ เบาหวาน ความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง และภาวะหยุดหายใจขณะหลับ การเข้าใจความเสี่ยงและเริ่มปรับพฤติกรรมอย่างถูกวิธีตั้งแต่วันนี้ จะช่วยลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนและทำให้การลดน้ำหนักเป็นไปอย่างปลอดภัยมากขึ้น

หากคุณมีค่า BMI อยู่ในเกณฑ์โรคอ้วน หรือมีโรคร่วม เช่น เบาหวาน ความดัน หรือไขมันในเลือดสูง การปรึกษาคุณหมอจะช่วยประเมินความเสี่ยง วางแผนลดน้ำหนักให้เหมาะกับสุขภาพ และติดตามผลได้อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในผู้ที่เคยพยายามลดน้ำหนักด้วยตัวเองแล้วไม่สำเร็จ